Registreren | Inloggen       Colofon
  • Home
  • Beschouwingen over besturen onderneming

Enige beschouwingen over het besturen van een onderneming

24/12/2017 12:00

Enige beschouwingen over het besturen van een onderneming

 

ACHTERGROND - In de eerste dagen van december 2017 is onder auspiciën van de Surinaamse Bankiersvereniging met een groep bankiers tijdens een vierdaags seminar stil gestaan bij het thema ‘corporate governance, gedrag, ethiek en cultuur’. Eén van de onderwerpen was het bestuur van de onderneming.

Tekst: Peter Diekman

VEEL ONDERNEMINGEN IN Suriname hebben rechtspersoonlijkheid. Het zijn in veel gevallen naamloze vennootschappen (NV). Een rechtspersoon kan juridisch net als een natuurlijk persoon rechtshandelingen verrichten. Dat is mogelijk omdat natuurlijke personen beslissingen nemen en overeenkomsten aangaan namens de rechtspersoon. Juridisch zijn dit daarom rechtshandelingen van de rechtspersoon. Tijdens het seminar is uitgebreid stilgestaan bij de functies en taken van bestuurders van ondernemingen. 

Het besturen van een vennootschap is een kernthema van corporate governance. In veel landen zijn de beginselen hiervan geregeld in zogenoemde 'corporate governance codes'. Deze hebben doorgaans een wettelijke verankering zonder dat de details van de code in de wet zijn opgenomen. Ook in Suriname is dit het geval.

De Centrale Bank van Suriname (CBvS) heeft een corporate governance code voor banken uitgevaardigd. De CBvS heeft dit gedaan op grond van artikel 18, lid 4 van de Wet Toezicht Bank en Kredietwezen die de CBvS de bevoegdheid geeft richtlijnen uit te vaardigen. Daarnaast kan de CBvS regels stellen waaraan bestuurders en commissarissen van banken zich dienen te houden. 

De CBvS heeft in de genoemde code corporate governance als volgt gedefinieerd: "Corporate governance is de Engelse term voor deugdelijk ondernemingsbestuur. Hiermee wordt bedoeld hoe een onderneming goed, efficiënt en verantwoord geleid moet worden, alsmede het afleggen van verantwoording over het gevoerde beleid richting belanghebbenden, waaronder de eigenaren, werknemers, klanten en samenleving als geheel". 

Stakeholders 

Ook zij die heel indirect met de onderneming te maken hebben te kunnen als stakeholder worden aangeduid

DEZE SURINAAMSE DEFINITIE van corporate governance maakt heel duidelijk dat het goed en verantwoord leiden van een onderneming, onder andere inhoudt dat verantwoording moet worden afgelegd aan 'stakeholders'. Dat zijn mensen en groepen die op enigerlei wijze een band hebben met de onderneming. Dat zijn de aandeelhouders en daarnaast ook een grote groep van andere mensen. Bijvoorbeeld werknemers, klanten, leveranciers of financiers. Ook kunnen mensen die heel indirect met de onderneming hebben te maken als stakeholder worden aangeduid. Te denken valt aan mensen die in de buurt van de onderneming wonen of die mogelijk last hebben van lucht of andere vervuiling die de onderneming veroorzaakt. 

Met 'stakeholders' wordt dus een grote groep van mensen bedoeld. Dit uitgangspunt is van belang. In 1970 heeft de beroemde Amerikaanse econoom en Nobelprijswinnaar professor Milton Friedman (1912-2006) in artikel inThe New York Timesbetoogd dat het enige doel van de onderneming is het behalen van'shareholder value'. Met andere woorden: in de ogen van Friedman was het de verantwoordelijkheid van het bestuur om de winst en de waarde van het aandeel te maximeren. 

Ethische verantwoordelijkheid 

De verantwoordelijkheid van bestuurders reikt verder dan het dienen van de belangen van aandeelhouders

FRIEDMAN WAS DUS volledig gericht op het belang van aandeelhouders. In onze tijd is die gedachte verlaten en wordt, ook in Suriname, gesteld dat de verantwoordelijkheid van de bestuurders van een onderneming verder reikt dan het dienen van de belangen van aandeelhouders. Om te kunnen continueren en groeien moeten ondernemingen ook vandaag winst maken, maar er zijn ook andere doelen dan winst die moeten worden behaald. Die doelen vloeien voort uit de sociale en ethische verantwoordelijkheid die een onderneming heeft jegens specifieke groepen en de samenleving als geheel.

Waar het gaat over het besturen van een onderneming kunnen drie belangrijke groepen worden onderscheiden, te weten: de aandeelhouders, de raad van commissarissen (rvc) en de directie van de onderneming. Kleine ondernemingen hebben niet altijd een rvc en soms is de aandeelhouder en de directie verenigd in één en de dezelfde persoon.

Gesteld kan worden dat de wetgever in het civiele recht weinig dwingendrechtelijke regels stelt. Met andere woorden: er is veel ruimte om zaken in het private verkeer te regelen zoals men zelf wil. De normen die gelden in het private verkeer kunnen worden gevonden in de wet, in statuten, in vennootschappelijke overeenkomsten en in reglementen of (interne) procedures.

De belangrijkste norm is de wet, vooral het Burgerlijk Wetboek en het Wetboek van Koophandel. Echter daarin staan weinig dwingende regels. Om die reden vormen de statuten van de onderneming in veel gevallen een belangrijke norm voor de wijze waarop functies en taken van het bestuur zijn vormgegeven. De normen die voortvloeien uit vennootschappelijke overeenkomsten en procedures zijn weer van een lagere orde. Essentieel is dat van niet dwingende regels in het civiele recht mag worden afgeweken. 

Aandeelhouders 

Aandeelhouders hebben minder informatie over de gang van zaken hetgeen ze ongeschikt maakt om te besturen.

UITGANGSPUNT IN HET civiele recht is dat de directie verantwoordelijk is voor het besturen van de onderneming. De rvc heeft de taak om toezicht uit te oefenen op het functioneren van de directie en om deze van advies te voorzien. Aandeelhouders staan veel meer op afstand van de onderneming en kunnen stemmen over hoofdzaken die zijn geagendeerd voor de algemene vergadering van aandeelhouders. 

In de eerste plaats zijn aandeelhouders in de meeste gevallen niet de enige financiers van de onderneming. Banken en leveranciers financieren de onderneming ook en in verreweg de meeste gevallen zelfs het grootste deel. In de tweede plaats staan aandeelhouders op afstand van de onderneming. Aandeelhouders hebben minder informatie over de gang van zaken binnen de onderneming hetgeen ze ongeschikt maakt om te besturen. 

Toch hebben aandeelhouders invloed. Ze kunnen leden benoemen in de rvc en ze stemmen over de winstverdeling en de decharge van het bestuur. Daarnaast kunnen aandeelhouders stemmen over andere zaken die op de agenda van de algemene vergadering van aandeelhouders zijn opgenomen.

Omdat de wet over veel zaken niet dwingend is kunnen in de statuten additionele taken aan de aandeelhouders worden opgenomen. In Suriname wordt in veel gevallen in de statuten bepaald dat de directie wordt benoemd door de aandeelhouders. Dit is strikt genomen in afwijking van de wettelijke regels, maar omdat die niet dwingend zijn mag daarvan worden afgeweken. 

Belangrijke verantwoordelijkheid 

Dit betekent soms dat de commissaris tegelijk de belangen van de Staat zwaar moet laten wegen

DE DIRECTIE EN commissarissen hebben een belangrijke wettelijke verantwoordelijkheid. In hun functioneren en bij de uitoefening van de taken moeten zij zich richten op de belangen van de vennootschap en de daarin verbonden onderneming. In artikel 2:8, lid 3 van het ontwerp Nieuw Burgerlijk Wetboek (Ontwerp Nieuw BW) van Suriname wordt gesteld: "…bij de vervulling van zijn taak moet het bestuur zich richten naar het belang van de rechtspersoon en, voorzover daarvan sprake is, de met deze verbonden onderneming". 

Hoewel het Ontwerp Nieuw BW nog geen wet is, wordt met min of meer dezelfde woorden een soortgelijke bepaling hetzelfde beschreven in artikel 127 van het Wetboek van Koophandel zoals laatstelijk gewijzigd in juli 2016. Dit wetsartikel stelt evenwel ook dat de commissaris, met inachtneming van het feit dat hij zich richt op de belangen van de onderneming, "…in het bijzonder opkomt voor degene die hem heeft benoemd of voorgedragen en deze belangen relatief zwaar laat wegen". 

Deze wettelijke bepaling leidt ertoe dat commissarissen in een onmogelijke spagaat terecht kunnen komen. De commissaris die als toezichthouder bij een onderneming is betrokken dient zonder last en ruggespraak zijn taak uit te oefenen en zich daarbij te richten op de belangen van de onderneming.

Zeker in Suriname - waar het regelmatig voorkomt dat commissarissen vanwege de Staat zijn benoemd - betekent dit wetsartikel dat de commissaris naast de belangen van de onderneming, tegelijk de belangen van de Staat zwaar moet laten wegen. Die belangen staan echter in veel gevallen haaks op de belangen van de onderneming. Een commissaris die op voorspraak van een vakbond of de ondernemingsraad wordt benoemd, heeft die benoeming doorgaans te danken aan het feit dat hij over specifieke deskundigheid beschikt. Het doel is deze deskundigheid zonder last of ruggespraak aan te wenden in het belang van de onderneming. 

Verschillende verantwoordelijkheden 

Er is een groot verschil tussen besturen en toezicht uitoefenen

DE COMMISSARISSEN EN de directie hebben verschillende verantwoordelijkheden. De directie heeft tot taak de onderneming te besturen, terwijl de commissarissen tot taak hebben daarop toezicht uit te oefenen en de directie te adviseren. Er is een groot verschil tussen besturen en toezicht uitoefenen. Tenzij de statuten anders bepalen neemt de directie uiteindelijk de beslissingen; de directie heeft de uitvoerende macht of zoals het ook wordt genoemd de'executive authority'. 

In de statuten kan worden bepaald dat voor sommige besluiten aandeelhouders of commissarissen moeten worden geconsulteerd of zelfs beslissingsbevoegdheid hebben. Dit mag, maar wanneer de wet wordt gevolgd is het directie die uiteindelijk beslist. Commissarissen zijn daarmee dus niet een soort "super-directeuren" die richting kunnen geven aan de ontwikkeling van de onderneming. Wanneer zij het (fundamenteel) oneens zijn met de directie kunnen zij in het uiterste geval de directie ontslaan en nieuwe directeuren benoemen. Maar dat verandert niets aan de taak van de commissaris: het uitoefenen van toezicht zonder uitvoerende macht. 

Kortom: corporate governance is mede het geven van duidelijke taken en verantwoordelijkheden aan de belangrijkste organen van de onderneming. De beslissingsmacht komt toe aan de directie. Het toezicht daarop is een taak van commissarissen, terwijl de aandeelhouders op afstand staan en alleen tijdens de algemene vergadering op hoofdpunten kunnen stemmen. De strekking van de laatste volzin van artikel 127 Wetboek van Koophandel zou moeten worden heroverwogen omdat het de commissarissen in een onmogelijke positie kan brengen. ◊

 Peter Diekman (1)

Prof. dr. Peter Diekman RA is googleraar Corporate Governance aan de Anton de Kom Universiteit van Suriname

Share on Facebook    

Gerelateerde Paramaribo Post artikelen

Reageren op dit bericht? Bezoek onze Facebook-pagina